32 Żydów zamordowanych w Pawlikowicach. Pamięć wraca do Wieliczki

W sali Magistrat zabrzmią wspomnienia o wielickich Żydach, których wojna pozbawiła domów, rodzin i życia. Najważniejszym tematem spotkania będzie publiczna egzekucja 32 osób przeprowadzona przez Niemców w Pawlikowicach we wrześniu 1939 roku. Do rozmowy dołączy wnuk jednej z zamordowanych osób, a jego wystąpienie z języka angielskiego przetłumaczy Aneta Godynia. Wieliczka po raz kolejny przypomni historię społeczności, która przed wojną stanowiła około połowy mieszkańców miasta.

• Spotkanie w Magistracie poświęcone egzekucji w Pawlikowicach
• Przed wojną Żydzi stanowili około połowy mieszkańców
• Wielicka pamięć ma już własną dokumentację

Spotkanie w Magistracie poświęcone egzekucji w Pawlikowicach

81. spotkanie z cyklu „Wieliczka–Wieliczanie” Bis! odbędzie się w czwartek 27 sierpnia 2026 roku o godz. 16.00 w sali „Magistrat” Urzędu Miasta i Gminy Wieliczka. Organizatorami są Stowarzyszenie „Klub Przyjaciół Wieliczki”, Burmistrz Miasta i Gminy Wieliczka oraz Oddział Krakowski Instytutu Pamięci Narodowej. Patronat nad wydarzeniem objął burmistrz Rafał Ślęczka.

Tematem będzie egzekucja 32 Żydów z Wieliczki, przeprowadzona przez niemieckich okupantów 12 września 1939 roku w Pawlikowicach. Spotkanie rozpocznie występ Lidii Sałabun, członkini Klubu Przyjaciół Wieliczki, która przedstawi wiersz poświęcony zagładzie wielickich Żydów.

W programie znalazły się trzy prelekcje:

• dr Roman Gieroń z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Krakowie, sekretarz redakcji czasopisma „Polish-Jewish Studies”, opowie o zagładzie Żydów w dystrykcie krakowskim w latach 1939–1945;
• historyk Bohdan Piotrowicz, członek Klubu Przyjaciół Wieliczki, przedstawi wydarzenia z września 1939 roku, w tym pogrom, rabunki i pierwsze egzekucje dokonane przez żołnierzy pułku SS Germania w Wieliczce;
• Joel Poremba ze Stanów Zjednoczonych przypomni historię Nathana Poremby, żydowskiego chłopca z Wieliczki, który przeżył okupację. Jest on wnukiem Josepha Poremby zamordowanego 12 września 1939 roku w Pawlikowicach.

Wystąpienie Joela Poremby będzie tłumaczone z języka angielskiego przez Anetę Godynię. Po prelekcjach zaplanowano wspomnienia i dyskusję. Wśród osób, które mają zabrać głos, wymieniono Halinę Pracuch z KPW, Rafała Piąstkę, sołtysa Pawlikowic, oraz Włodzimierza Ochońskiego.

Spotkanie poprowadzi Jadwiga Duda, prezes Stowarzyszenia „Klub Przyjaciół Wieliczki”. Udział jest otwarty dla wszystkich zainteresowanych.

Przed wojną Żydzi stanowili około połowy mieszkańców

Żydowska obecność w Wieliczce sięga XIII wieku. Pod koniec XVIII stulecia powstała dzielnica Klasno, a od końca XIX wieku żydowskie rodziny mieszkały także w centrum miasta. W 1939 roku społeczność liczyła około 4 tysięcy osób, czyli mniej więcej połowę mieszkańców Wieliczki.

Po wkroczeniu wojsk niemieckich do miasta 7 września 1939 roku rozpoczęły się represje. Okupanci nakładali kontrybucje, rabowali mienie i mieszkania, a następnie przeprowadzili egzekucję w Pawlikowicach. Mord 32 osób był jednym z pierwszych aktów terroru wymierzonych w wielickich Żydów.

Prześladowania trwały przez cały okres okupacji. Według informacji przedstawionych przez organizatorów w latach 1939–1942 Niemcy zamordowali w Wieliczce i okolicy ponad tysiąc Żydów. W sierpniu 1942 roku do miasta przywożono także Żydów z pobliskich miejscowości. Około 11 tysięcy osób otrzymało rozkaz stawienia się przy stacji kolejowej. Stamtąd deportowano ich między innymi do Bełżca, Stalowej Woli i Płaszowa.

W 1944 roku na terenie kopalni Niemcy utworzyli obóz pracy dla Żydów. Z wielickiej społeczności przetrwali nieliczni, wśród nich członkowie rodziny Sznurów. Historia Nathana Poremby, przedstawiona podczas spotkania przez jego wnuka, pokaże ten okres z perspektywy dziecka, które przeżyło okupację.

Wielicka pamięć ma już własną dokumentację

Temat żydowskiej historii Wieliczki wielokrotnie pojawiał się podczas spotkań organizowanych przez Klub Przyjaciół Wieliczki. Pierwsze z nich odbyło się w 2002 roku i dotyczyło 60. rocznicy zagłady wielickich Żydów. Późniejsze wydarzenia poświęcono między innymi społeczeństwu miasta w czasie II wojny światowej, cmentarzowi żydowskiemu w Grabówkach, osobom uhonorowanym tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata oraz losom mieszkańców w latach 1939–1945.

W 2012 roku na kamienicy związanej z Anną Ogonosov, córką członków rodziny Sznurów, odsłonięto tablicę upamiętniającą zagładę wielickich Żydów. Od tego czasu 27 sierpnia odbywają się w Wieliczce obchody poświęcone pamięci ofiar Holocaustu.

Relacje z wcześniejszych spotkań „Wieliczka–Wieliczanie” Bis! Jadwiga Duda opracowała w trzyczęściowej publikacji „Wieliczka–Wieliczanie Bis! Ocalić przeszłość od zapomnienia”, wydanej w 2025 roku w serii Ex Libris Salis przez Kopalnię Soli „Wieliczka” S.A. Czwartkowe wydarzenie będzie więc nie tylko wykładem, ale również kolejnym zapisem historii miasta, w którym przed wojną żyły tysiące Żydów.

na podstawie: Urząd Miasta i Gminy w Wieliczce.