32 Żydów zamordowanych w Pawlikowicach. Pamięć wraca do Wieliczki

W sali Magistrat zabrzmią wspomnienia o wielickich Żydach, których wojna pozbawiła domów, rodzin i życia. Najważniejszym tematem spotkania będzie publiczna egzekucja 32 osób przeprowadzona przez Niemców w Pawlikowicach we wrześniu 1939 roku. Do rozmowy dołączy wnuk jednej z zamordowanych osób, a jego wystąpienie z języka angielskiego przetłumaczy Aneta Godynia. Wieliczka po raz kolejny przypomni historię społeczności, która przed wojną stanowiła około połowy mieszkańców miasta.

• Spotkanie w Magistracie poświęcone egzekucji w Pawlikowicach
• Przed wojną Żydzi stanowili około połowy mieszkańców
• Wielicka pamięć ma już własną dokumentację

Spotkanie w Magistracie poświęcone egzekucji w Pawlikowicach

81. spotkanie z cyklu „Wieliczka–Wieliczanie” Bis! odbędzie się w czwartek 27 sierpnia 2026 roku o godz. 16.00 w sali „Magistrat” Urzędu Miasta i Gminy Wieliczka. Organizatorami są Stowarzyszenie „Klub Przyjaciół Wieliczki”, Burmistrz Miasta i Gminy Wieliczka oraz Oddział Krakowski Instytutu Pamięci Narodowej. Patronat nad wydarzeniem objął burmistrz Rafał Ślęczka.

Tematem będzie egzekucja 32 Żydów z Wieliczki, przeprowadzona przez niemieckich okupantów 12 września 1939 roku w Pawlikowicach. Spotkanie rozpocznie występ Lidii Sałabun, członkini Klubu Przyjaciół Wieliczki, która przedstawi wiersz poświęcony zagładzie wielickich Żydów.

W programie znalazły się trzy prelekcje:

• dr Roman Gieroń z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Krakowie, sekretarz redakcji czasopisma „Polish-Jewish Studies”, opowie o zagładzie Żydów w dystrykcie krakowskim w latach 1939–1945;
• historyk Bohdan Piotrowicz, członek Klubu Przyjaciół Wieliczki, przedstawi wydarzenia z września 1939 roku, w tym pogrom, rabunki i pierwsze egzekucje dokonane przez żołnierzy pułku SS Germania w Wieliczce;
• Joel Poremba ze Stanów Zjednoczonych przypomni historię Nathana Poremby, żydowskiego chłopca z Wieliczki, który przeżył okupację. Jest on wnukiem Josepha Poremby zamordowanego 12 września 1939 roku w Pawlikowicach.

Wystąpienie Joela Poremby będzie tłumaczone z języka angielskiego przez Anetę Godynię. Po prelekcjach zaplanowano wspomnienia i dyskusję. Wśród osób, które mają zabrać głos, wymieniono Halinę Pracuch z KPW, Rafała Piąstkę, sołtysa Pawlikowic, oraz Włodzimierza Ochońskiego.

Spotkanie poprowadzi Jadwiga Duda, prezes Stowarzyszenia „Klub Przyjaciół Wieliczki”. Udział jest otwarty dla wszystkich zainteresowanych.

Najświeższe wiadomości z Wieliczki czekają na stronie głównej reporter.wieliczka.pl, a koncerty, spotkania i imprezy na najbliższe dni – w kalendarzu wydarzeń.

Przed wojną Żydzi stanowili około połowy mieszkańców

Żydowska obecność w Wieliczce sięga XIII wieku. Pod koniec XVIII stulecia powstała dzielnica Klasno, a od końca XIX wieku żydowskie rodziny mieszkały także w centrum miasta. W 1939 roku społeczność liczyła około 4 tysięcy osób, czyli mniej więcej połowę mieszkańców Wieliczki.

Po wkroczeniu wojsk niemieckich do miasta 7 września 1939 roku rozpoczęły się represje. Okupanci nakładali kontrybucje, rabowali mienie i mieszkania, a następnie przeprowadzili egzekucję w Pawlikowicach. Mord 32 osób był jednym z pierwszych aktów terroru wymierzonych w wielickich Żydów.

Prześladowania trwały przez cały okres okupacji. Według informacji przedstawionych przez organizatorów w latach 1939–1942 Niemcy zamordowali w Wieliczce i okolicy ponad tysiąc Żydów. W sierpniu 1942 roku do miasta przywożono także Żydów z pobliskich miejscowości. Około 11 tysięcy osób otrzymało rozkaz stawienia się przy stacji kolejowej. Stamtąd deportowano ich między innymi do Bełżca, Stalowej Woli i Płaszowa.

W 1944 roku na terenie kopalni Niemcy utworzyli obóz pracy dla Żydów. Z wielickiej społeczności przetrwali nieliczni, wśród nich członkowie rodziny Sznurów. Historia Nathana Poremby, przedstawiona podczas spotkania przez jego wnuka, pokaże ten okres z perspektywy dziecka, które przeżyło okupację.

Wielicka pamięć ma już własną dokumentację

Temat żydowskiej historii Wieliczki wielokrotnie pojawiał się podczas spotkań organizowanych przez Klub Przyjaciół Wieliczki. Pierwsze z nich odbyło się w 2002 roku i dotyczyło 60. rocznicy zagłady wielickich Żydów. Późniejsze wydarzenia poświęcono między innymi społeczeństwu miasta w czasie II wojny światowej, cmentarzowi żydowskiemu w Grabówkach, osobom uhonorowanym tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata oraz losom mieszkańców w latach 1939–1945.

W 2012 roku na kamienicy związanej z Anną Ogonosov, córką członków rodziny Sznurów, odsłonięto tablicę upamiętniającą zagładę wielickich Żydów. Od tego czasu 27 sierpnia odbywają się w Wieliczce obchody poświęcone pamięci ofiar Holocaustu.

Relacje z wcześniejszych spotkań „Wieliczka–Wieliczanie” Bis! Jadwiga Duda opracowała w trzyczęściowej publikacji „Wieliczka–Wieliczanie Bis! Ocalić przeszłość od zapomnienia”, wydanej w 2025 roku w serii Ex Libris Salis przez Kopalnię Soli „Wieliczka” S.A. Czwartkowe wydarzenie będzie więc nie tylko wykładem, ale również kolejnym zapisem historii miasta, w którym przed wojną żyły tysiące Żydów.

na podstawie: Urząd Miasta i Gminy w Wieliczce.