32 osoby zginęły w pierwszym bombardowaniu. Pamięć o wojnie w Wieliczce

Przy Pomniku Odrodzenia Polski pojawiły się kwiaty i znicze, a wraz z nimi nazwiska ludzi, których wojna zabrała z Wieliczki i okolic. Podczas wrześniowych uroczystości przypomniano zarówno ofiary niemieckiej agresji, jak i mieszkańców zamordowanych przez okupantów oraz wywiezionych do obozów. Wśród wspominanych historii znalazły się także losy wielickich Żydów, ofiar egzekucji i żołnierzy związanych ze Zbrodnią Katyńską.

• Pierwsze bomby spadły na Wieliczkę już 4 września
• Egzekucje, obozy i zagłada wielickich Żydów
• Nazwiska ofiar zachowane w dokumentach i na cmentarzu

Pierwsze bomby spadły na Wieliczkę już 4 września

Podczas uroczystości 1 września przy Pomniku Odrodzenia Polski delegacje reprezentujące Sejm RP, Województwo Małopolskie, Starostwo Powiatowe w Wieliczce, Gminę Wieliczka, Radę Miejską, Stowarzyszenie „Klub Przyjaciół Wieliczki”, drużynę starszoharcerską i młodzież szkolną złożyły wiązanki kwiatów oraz zapaliły znicze. Spotkanie prowadziła Beata Chorobik, dyrektor Mediateki – Biblioteki Miejskiej w Wieliczce.

Wojna dotarła do Wieliczki kilka dni po niemieckim ataku na Polskę. 4 września 1939 roku niemieckie bombowce zaatakowały miasto. Zginęły 32 osoby. Nazwiska części ofiar zachowały się w „Księdze Zmarłych” przechowywanej w wielickim Urzędzie Stanu Cywilnego. Wśród nich byli między innymi Władysław Borowiec, Helena Jędrzejczyk, Michał Kaczmarczyk, Kazimierz Mydlarczyk, Piotr Wilk i Stefania Załęska.

Śmierć dosięgała mieszkańców także poza Wieliczką. 5 września, podczas bombardowania pociągu w Brzesku, zginęli Roman Waliszewski oraz jego synowie Roman i Mieczysław. W pierwszych tygodniach wojny wielu mężczyzn powołanych w ramach mobilizacji trafiło do Wojska Polskiego. Po agresji Związku Sowieckiego 17 września i po klęsce kampanii wrześniowej część żołnierzy dostała się do niewoli niemieckiej lub sowieckiej.

Egzekucje, obozy i zagłada wielickich Żydów

Wojenna historia Wieliczki obejmuje także zbrodnie popełnione już podczas okupacji. 12 września 1939 roku w Pawlikowicach i Taszycach Niemcy rozstrzelali 32 najbogatszych wielickich Żydów. Ich ciała pochowano na kierkowie w Grabówkach.

Największa tragedia wielickiej społeczności żydowskiej nastąpiła 27 sierpnia 1942 roku. Żydzi z Wieliczki i okolic zostali wcześniej zgromadzeni w mieście, a następnie skierowani na łąkę w Bogucicach. Ponad tysiąc starszych i chorych osób zamordowano w Puszczy Niepołomickiej. Kilkuset ludzi zdolnych do pracy wywieziono do obozów, a pozostali zginęli w komorach gazowych w Bełżcu. Osoby, które nie stawiły się na rozkaz, były mordowane w Wieliczce i Grabówkach. Z przedwojennej społeczności żydowskiej ocalało niewielu mieszkańców.

Okupacyjny terror dotknął również polskich mieszkańców. W listopadzie 1939 roku Niemcy zatrzymali w Wieliczce sześciu zakładników: Macieja Rosponda, Władysława Windakiewicza, Tadeusza Bierczyńskiego, Henryka Osuchowskiego, Edwarda Kolasę i Franciszka Widomskiego. Mimo represji w mieście pojawiły się ulotki antyniemieckie, a Sebastian Polonka z Mietniowa uruchomił w rejonie Plant głośniki, z których rozbrzmiewał hymn narodowy i pieśni patriotyczne. Został za to aresztowany i zamordowany w Auschwitz w 1941 roku. Na mieszkańców nałożono także kontrybucję w wysokości 25 tysięcy złotych.

W 1943 roku w Wieliczce przeprowadzono dwie publiczne egzekucje. 6 listopada przy ulicy Sienkiewicza Niemcy rozstrzelali 20 Polaków, przedstawiając zbrodnię jako odwet za zamach na komisarza powiatowego Urlicha. 4 grudnia, przy ulicy Krzyszkowskiej, obecnie Edwarda Dembowskiego, zamordowano kolejnych 20 polskich więźniów przywiezionych z krakowskiego więzienia przy ulicy Montelupich. Była to kara za zamach na E. Kesslera, szefa straży w wielickiej kopalni.

Wśród ofiar okupacji byli mieszkańcy Wieliczki, Grabówek, Chorągwicy, Grabia, Janowic, Krzyszkowic, Kokotowa, Koźmic, Mietniowa, Lednicy Górnej, Pawlikowic, Sierczy i Zabawy. Część zginęła w egzekucjach i podczas działań konspiracyjnych, inni zostali zamordowani w Auschwitz oraz w innych obozach koncentracyjnych. Wielu mieszkańców poległo na frontach, między innymi Tadeusz Jędral, który zginął w bitwie pod Monte Cassino.

Nazwiska ofiar zachowane w dokumentach i na cmentarzu

Osobną grupę stanowiło 40 oficerów Wojska Polskiego związanych z Wieliczką, zamordowanych w ramach Zbrodni Katyńskiej w 1940 roku. Po wieloletnich poszukiwaniach zebrano informacje o tych osobach. Na wielickim cmentarzu posadzono 34 „Dęby Pamięci”. Materiał dotyczący oficerów opublikowano w 93. zeszycie „Biblioteczki Wielickiej”.

Źródła do poznania wojennych losów mieszkańców znajdują się także w innych publikacjach tego cyklu. Relację ze spotkania poświęconego ofiarom i poszkodowanym z terenu Wieliczki i gminy opracowano w zeszycie 42. Informacje o ofiarach działań wojennych z początku 1945 roku znalazły się w zeszycie 62.

W dniach 16–21 stycznia 1945 roku, podczas bombardowań i walk w Wieliczce oraz okolicznych miejscowościach, zginęli między innymi mieszkańcy Sierczy, Lednicy Górnej, Jankówki, Koźmic Wielkich, Raciborska i Śledziejowic. Wiele osób pochowano na wielickim cmentarzu, w zbiorowych mogiłach znajdujących się w kwaterze XVII. To miejsce pozwala dziś odnaleźć materialny ślad wydarzeń, które dotknęły nie tylko samo miasto, lecz także okoliczne wsie.

17 września, przed tym samym Pomnikiem Odrodzenia Polski, odbyła się uroczystość poświęcona ofiarom agresji Związku Sowieckiego na Polskę oraz represji trwających do końca wojny. Wzięli w niej udział między innymi burmistrz Rafał Ślęczka, zastępca burmistrza Lucjan Rówiński, przedstawiciele Rady Miejskiej, Gminnej Rady Seniorów i Stowarzyszenia „Klub Przyjaciół Wieliczki”. Delegacje złożyły kwiaty przed pomnikiem.

Pamięć o ofiarach jest związana nie tylko z corocznymi uroczystościami. Nazwiska można odnaleźć w dokumentach Urzędu Stanu Cywilnego, na cmentarzu oraz w zeszytach „Biblioteczki Wielickiej”. Dzięki tym zapisom wojenne dzieje Wieliczki nie ograniczają się do ogólnych dat – zachowują także imiona konkretnych osób, rodzin i miejsc, w których ginęli mieszkańcy.

na podstawie: Urząd Miasta i Gminy w Wieliczce.